Przyczynowość

chandradhar sharmaChandradhar Sharma;
CRITICAL SURVEY OF INDIAN PHILOSOPHY, fragment rozdziału XII

Tłumaczenie z języka angielskiego: Stefan Ziembiński
Redakcja: Karina Babkiewicz



Fragment rozdziału 12: Njaja

A teraz spróbujmy przyjrzeć się teorii przyczynowości w systemie njaji (nyāya). Przyczynę definiuje się tutaj jako to, co bezwarunkowo i niezmiennie poprzedza skutek, natomiast skutek jako to, co bezwarunkowo i niezmiennie następuje po przyczynie. Taka sama przyczyna wytwarza taki sam skutek i taki sam skutek jest wytwarzany przez taką samą przyczynę. Nie uznaje się tutaj wielości przyczyn. Pierwszą istotną cechą przyczyny jest jej uprzedniość, czyli fakt, że powinna ona poprzedzać skutek (pūrva-vṛtti). Drugą cechą istotną jest jej niezmienność (stałość); musi zawsze poprzedzać skutek (nityatā-pūrva-vṛtti). Trzecią jest jej bezwarunkowość, czyli konieczność: musi bezwarunkowo poprzedzać skutek [tzn. tylko ta, a nie inna przyczyna jest w stanie spowodować taki, a nie inny skutek] (ananyathā-siddha). Poprzedzanie bezwarunkowe jest też natychmiastowe i bezpośrednie, i wyklucza przyczynę odległą w czasie jako błąd sofizmatu. Widzimy więc, że definicja przyczyny w systemie njaji jest taka sama, jak w indukcyjnej logice zachodniej. Hume definiuje przyczynę jako niezmienny poprzednik. J.S. Mill jako poprzednik bezwarunkowy i niezmienny. Carveth Read podkreśla, iż bezwarunkowość zawiera w sobie również natychmiastowość. Przyczyna jest więc bezwarunkowym (koniecznym), natychmiastowym (bezpośrednim) i niezmiennym (stałym) poprzednikiem skutku[1]. Njaja wymienia pięć rodzajów poprzedników akcydentalnych (nieistotnych), które nie są prawdziwymi przyczynami. Przede wszystkim więc nieistotnymi poprzednikami będą własności przyczyny. Kolor gliny nie jest przyczyną dzbana. W następnej kolejności przyczyna przyczyny lub przyczyna odległa w czasie nie jest bezwarunkowa. Ojciec garncarza nie jest przyczyną dzbana. Po trzecie, zjawiska towarzyszące przyczynie nie są powiązane przyczynowo. Dźwięk wytwarzany przez koło garncarskie nie jest przyczyną dzbana, choć może nieodmiennie poprzedzać dzban. Noc i dzień nie są powiązane przyczynowo. Po czwarte bezwarunkowymi poprzednikami nie są substancje wieczne, takie jak przestrzeń. Po piąte, rzeczy, które nie są niezbędne, np. osioł garncarza, również nie są bezwarunkowymi poprzednikami; choć osioł może zawsze towarzyszyć garncarzowi, gdy ten robi dzbany, to przecież nie jest przyczyną dzbana. Przyczyna musi być poprzednikiem bezwarunkowym i koniecznym. Njaja zwraca szczególną uwagę na następstwo przyczynowości. Przyczyna i skutek nigdy nie są równoczesne. Wielość przyczyn również odrzuca się jako błąd, gdyż relacja przyczynowo-skutkowa jest wzajemna. Taki sam skutek nie może być wytworzony przez żadną inną przyczynę (ananyathā-siddhatva). Każdy skutek ma swoje specyficzne cechy i tylko jedną właściwą przyczynę. Późniejsza njaja, podobnie jak logika zachodnia, będzie uważać za przyczynę „sumę wszystkich uwarunkowań, pozytywnych i negatywnych”. Przyczyna będzie więc zbiorem wszystkich bezwarunkowych, (czyli koniecznych) i niezmiennych (stałych) czynników poprzedzających, które określa się terminem kāraṇa-sāmagrī (komplet przyczyn). Nieobecność czynników negatywnych, przeciwdziałających powstawaniu skutku określa się terminem pratibandhaka-abhāva.

Skutek (kārya) definiuje się jako przeciwieństwo jego wcześniejszego nieistnienia. Jest on negacją jego własnej negacji (prāg-abhāva-pratiyogin). Przychodzi do istnienia i niszczy swoje wcześniejsze nieistnienie. Przed swoim wytworzeniem nie istniał. Nie preegzystował w swojej przyczynie. Jest nowym początkiem, nowym stworzeniem. Takie pojmowanie przyczynowości przez njaję-wajśeszikę jest dokładną odwrotnością (przeciwieństwem) doktryny sankhja-jogi i wedanty, czyli satkarjawady (sat-kārya-vāda) i określane jest terminem asat-kārya-vāda lub ārambha-vāda. Skutek (kārya) jest nieistniejący (asat) przed swoim stworzeniem i jest nowym początkiem (ārambha), świeżym wytworem, potomkiem. Jest czymś innym niż jego przyczyna i nigdy nie może być z nią identyczny. Nie jest ani przejawem, ani transformacją przyczyny. Jest świeżo przywiedziony do istnienia przez działanie przyczyny.

Są trzy rodzaje przyczyn – samavāyin, asamavāyin i nimitta. Pierwsza (samavāyin) to przyczyna inherentna, nazywana również przyczyną materialną (upādāna). Jest nią substancja, z której skutek jest wytworzony. Na przykład nitki są przyczyną inherentną płótna, a glina – dzbana. Skutek tkwi w swojej przyczynie materialnej. Płótno tkwi w nitkach. Skutek nie może istnieć odrębnie od swojej przyczyny materialnej, chociaż przyczyna może istnieć niezależnie od jej skutku. Przyczyna materialna jest zawsze substancją (dravya). Drugim rodzajem przyczyny jest asamavāyin, czyli przyczyna nieinherentna. Tkwi ona w przyczynie materialnej i pomaga w wytworzeniu skutku. Połączenie nitek (saṁyoga), które tkwi w nitkach, jest nieinherentną przyczyną płótna, którego przyczyną materialną czyli inherentną są nitki. Barwa nitek (rūpa) jest nieinherentną przyczyną barwy płótna. Płótno jako takie zaś jest inherentną przyczyną swej barwy. Zarówno skutek, jak i jego nieinherentna przyczyna tkwią zgodnie w przyczynie materialnej. Przyczyna nieinherentna jest zawsze cechą (guṇa) lub czynnością (karman). Trzeci rodzaj przyczyny to nimitta, czyli przyczyna sprawcza. Jest nią siła, która pomaga przyczynie materialnej wytworzyć skutek. Tkacz jest przyczyną sprawczą płótna. Przyczyna sprawcza mieści w sobie również akcesoria (narzędzia, instrumenty), np. krosna i czółenko tkacza lub koło garncarza. Przyczyna sprawcza może być substancją, cechą lub czynnością.

Spotyka się też czasami odróżnienie przyczyny ogólnej, czyli zwykłej (sādhāraṇa) od szczególnej, czyli nadzwyczajnej (asādhāraṇa). Przestrzeń, czas, boska wszechwiedza, boska wola, zasługa, wina, wcześniejsze nieistnienie i nieobecność czynników przeciwnych to osiem przyczyn ogólnych. Przyczyna szczególna (nadzwyczajna) określana jest terminem karaṇa (przyczyna instrumentalna) i jest zawarta w przyczynie sprawczej. Jest nią siła napędowa, która natychmiast wytwarza skutek, jak kij garncarza. Współczesna njaja uważa sprawczość (wydolność) tkwiącą w tej przyczynie za rzeczywistą przyczynę instrumentalną. Przyczyna inherentna (samavāyin), przyczyna nieinherentna (asamavāyin), przyczyna sprawcza (nimitta) oraz cel odpowiadałyby przyczynom: materialnej, formalnej, sprawczej i celowej Arystotelesa.


[1] Ananyathā-siddhatve sati kārya-nityatā-pūrva-vṛtti kāraṇam. (Przyczyną [nazywa się] taki czynnik, który zawsze poprzedza skutek i [o którym wiadomo], że nie może być zastąpiony przez nic innego.)

 

Dodaj komentarz